اقدام ترکیه در سرنگونی جنگنده ی روسی رخدادی است که برخی تحلیلگران از آن زیر عنوان هماوردی مستقیم «ولادیمیر پوتین» و «رجب طیب اردوغان» رهبران مسکو و ترکیه در عرصه ی بحران سوریه یاد می کنند؛ رخدادی که می تواند پیامدهایی قابل توجه در مناسبات روسیه و ترکیه و نیز تحولات سوریه به بار آورد.

به گزارش تبریزمن، دیروز یک جنگنده ی سوخو۲۴ روسی هدف هواپیماهای نظامی ترکیه قرار گرفت و سقوط کرد. این خبر به سرعت به تیتر نخست بسیاری از خبرگزاری ها تبدیل شد و نگاه ها را به خود معطوف کرد.

پس از این رخداد ترک ها مدعی شدند، دلیل حمله به جنگنده ی روسی نقض حریم هوایی ترکیه بوده است. این ادعا را منابع اروپایی و آمریکایی تایید کرده اند اما روس ها می گویند هواپیمای روسیه وارد قلمرو هوایی ترکیه نشده و در حال انجام ماموریت در آسمان سوریه بوده است.

ترک ها کوتاه زمانی پس از این رخداد با متحدان خود در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) تماس گرفتند و خواستار نشست مشورتی و در واقع جلب حمایت اعضای ناتو شدند؛ اقدامی که با انتقاد روس ها و واکنش تند پوتین همراه شد. رییس جمهوری روسیه با متهم کردن ترکیه به خنجر زدن از پشت تصریح کرد این رویداد پیامدهایی سنگین برای آنکارا در پی خواهد داشت. نخستین واکنش مقام های کرملین لغو سفر «سرگئی لاورف» وزیر امور خارجه ی روسیه به ترکیه بود که امروز قرار بود انجام شود.

در این زمینه بیان چند نکته می تواند به تحلیل بهتر این رخداد و پیامدهای آن کمک کند:

۱- روابط روسیه و ترکیه در طول تاریخ هرگز روابطی گرم و نزدیک نبوده است. در ادامه ی سالیان زد و خوردهای مستقیم روسیه ی تزاری و امپراتوری عثمانی، روس ها و ترک ها در تاریخ معاصر خود بار دیگر در قطب بندی های جنگ سردی رو در روی یکدیگر قرار گرفتند. در این میان عضویت ترکیه در سازمانی چون ناتو میراث هماوردی هایی است که پس از تحول در نظام بین المللی همچنان پا برجا است؛ میراثی که سبب شده رهبران ترکیه به پشتوانه ی آن دست به ابتکاری برای تحول در عرصه ی میدانی سوریه بزنند و این تحولات را به سود خود و در جهت تحقق خواسته های خود سوق دهند.

۲- آنچه مشخص است اینکه ترکیه سال ها است هدف سرنگونی دولت دمشق و در راس آن «بشار اسد» را دنبال می کند. اینک مهمترین تاکتیک برای تحقق راهبرد ترکیه در سوریه ایجاد یک منطقه ی پرواز ممنوع در بخش ترکمن نشین شمال سوریه است که برخی تحلیلگران آن را امتیازی از جانب واشنگتن به آنکارا در برابر همکاری با ائتلاف ضدداعش می انگارند؛ انگاره یی که البته آمریکایی ها آن را رد کرده اند.
با توجه به پیشروی های ارتش سوریه و نیروهای مقاومت به خصوص در مناطق پیرامونی حلب و آسیب های جدی که عملیات هوایی روسیه در سوریه بر پیکر گروه های تروریستی وارد ساخته است، آنکارا روند تحولات کنونی را به سمت ایجاد موازنه یی به زیان خود می بیند. روند نشست های اخیر وین برای حل دیپلماتیک بحران سوریه نشان داد که کشورهای غربی به ویژه آمریکا نیز روز به روز در حال فاصله گیری از خواست ها و اهداف متحدان منطقه یی خود در این بحران هستند.

در چنین فضایی، تحلیلگران تصمیم شوک آور و در واقع ضرب شصت ترکیه به روسیه را اقدامی برای در دست گرفتن ابتکار عمل در سوریه و قرار گرفتن در نقش بازیگری جهانی و نه فقط منطقه یی می خوانند؛ کنشی که در برابر عقب نشینی یا هماهنگی بیشتر غرب با مسکو در بحران سوریه، اقدامی به مثابه بر هم زدن معادله ها یا مبادله های بازی بزرگان است.

۳- بیشتر تحلیل های مربوط به رخداد اخیر، اقدام ترکیه را تصمیمی چالش زا برای همه ی طرف ها و بازیگران حاضر در بحران سوریه می دانند. این رخداد روسیه را در موقعیتی دشوار قرار داد. روس ها در میانه های مهرماه با فرماندهی ائتلاف ضدداعش شامل ترکیه، برای هماهنگی و جلوگیری از برخوردهای احتمالی در عملیات نظامی علیه داعش به توافق رسیدند؛ توافقی که پوتین پشت کردن آنکارا به آن را مصداق خنجر زدن از پشت دانسته است.

اینک روسیه در موقعیت ناگزیری از پاسخ به ترکیه قرار گرفته است؛ پاسخی که در صورت هوشمندانه نبودن ۲ پیامد جدی به بار خواهد آورد؛ نخست به رسمیت شناختن جایگاه ترکیه به عنوان یک رقیب همتراز و بازیگر جهانی در بحران سوریه و پیامد دوم که بسیار جدی تر است کشیده شدن ناخواسته ی پای اتحادیه ی اروپا و آمریکا به تقابل با مسکو در چارچوب ناتو است.

اگر از منظر کشورهای غربی نیز به این رخداد بنگریم، اقدام ترکیه جز چالشی ناخواسته به چشم نمی آید زیرا در صورت تشدید درگیری های نظامی ناتو مجبور به مداخله و انجام تعهدهای سازمانی خود در قبال ترکیه خواهد شد. این در حالی است که غربی ها در عرصه ی جدی مانند بحران اوکراین نشان دادند که مایل به درگیری با روسیه نیستند و خط مدیریت بحران را دنبال می کنند.

از این رو است که مقام های اروپایی و آمریکا در کنار اعلان مواضعی چون احترام به حق ترکیه برای دفاع از حریم و تمامیت سرزمینی خود، همنوا با سازمان ملل متحد خواستار خویشتنداری ۲ طرف و پرهیز از تشدید تنش ها شده اند.

۴- آنکارا با اقدام نظامی خود که به یقین بدون برنامه ریزی و محاسبه گری رخ نداده است، توپ را به زمین روسیه انداخت. بسیاری این تصمیم ترکیه را برایندی از تلاش اردوغان برای نشان دادن قاطعیت در مسایل سوریه و خطوط قرمز آنکارا در این کشور می دانند. در برابر، پوتین نیز همواره سیاستی عملگرایانه را در روابط خارجی دنبال کرده است؛ عملگرایی که زمانی خود را در ورود به جنگ با گرجستان در اوستیای جنوبی (تابستان سال ۲۰۰۸ میلادی) نشان داده و زمانی در هماوردی نامحدود با غرب بر سر بحران اوکراین. از این رو است که برخی در نگاه نخست، رخداد دیروز را نقطه ی آغاز تنشی جدی با پیامدهایی عمده اما مبهم خواندند.

این در حالی است که در چارچوب عملگرایی روسی موقعیت شناسی و هوشمندی نیز عنصری هم پایه با قاطعیت به شمار می رود. این واقعیت را بارها از جمله دعواهای انرژی با اروپا یا حل و فصل اختلاف و چالش ها با آمریکایی ها شاهد بوده ایم. از این رو برخی ناظران پیش بینی می کنند روسیه با خروج از زمین بازی که آنکارا به دنبال تعریف آن برای رهبران کرملین است، واکنشی با جنسی متفاوت از پاسخ مستقیم نظامی و به شکلی غیرمقطعی از خود نشان دهد.

از این دیدگاه روس ها با آگاهی از برتری موقعیت خود و متحدانی چون جمهوری اسلامی ایران در تحولات سوریه تا حد امکان از هر اقدام بر هم زننده ی وضعیت موجود خودداری خواهند کرد و به نظر می رسد کشورهای غربی نیز از ابزارهای خود برای جلوگیری از اقدام های ناهماهنگ ترکیه و کشیده شدن به بحرانی با دامنه ی مبهم بهره خواهند جست.

در این پیوند، گسترش رایزنی های دیپلماتیک می تواند از تبدیل این چالش به یک بحران جدی جلوگیری کند. در این میان کشوری چون جمهوری اسلامی ایران با توجه به روابط ویژه با روسیه و نیز مناسبات مبتنی بر حسن همجواری و پیشینه ی دوستی و همکاری گسترده با ترکیه می تواند نقشی مهم برای مدیریت وضعیت پدید آمده بر عهده گیرد و و پویشی دیپلماتیک را در این زمینه به کار بندد.


Galaxy S7 - 944 x 150

این خبر را به اشتراک بگذارید :