۲۹ بهمن یادآور خاطرات پرشور مردم حزب‌اللهی تبریز علیه جور ستم‌شاهی است که صحنه‌های فراموش‌نشدنی آن در تاریخ کشور و این دیار به یادگار خواهد ماند.

تبریزمن، سرویس سیاسی: آذربایجان در طول تاریخ ایران همواره نقش و اهمیت خاصی داشته است، چه در دوران پیش از اسلام و چه ایران دوران اسلامی، اما نقشی که آذربایجان در تاریخ معاصر ایران بر عهده داشته است بسیار مهم و قابل‌توجه است.

در این میان شهر تبریز در میان چند شهر مهم ایران درحرکت‌های انقلابی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است که تبلور عینی آن قیام شورانگیز ۲۹ بهمن است که متعاقب قیام خونین ۱۹ دی مردم قم در شهر قهرمان‌پرور تبریز صورت گرفت.

این حرکت راه امت اسلامی را به راه خونینی که در بیش روی داشت، پیوند داد و لحظاتی را به دنبال آورد که از آن خورشید حیات آفرین انقلاب اسلامی شروع به درخشش کرد.

۲۹ بهمن ۱۳۵۶ که مصادف با چهلم فاجعه ۱۹ دی قم، سرکوب اعتراض مردم قم نسبت به هتک حرمت نسبت به امام بود، در بسیاری از شهرها و نقاط کشور مجلس ختم و سوگواری برگزار شد. در شهر تبریز نیز قرار بود مردم به دعوت علمای تبریز در مسجد قزللی (میرزا آقا یوسف مجتهد) تجمع کنند اما کلانتری بازار از ورود مردم به مسجد جلوگیری کرد.

 در میان درگیری مردم با پلیس برای ورود به مسجد، جوانی ۲۲ ساله به نام محمد تجلی کشته شد و مردم خشمگین جنازه خون‌آلود آن شهید را برداشته و در خیابان‌ها به راه افتادند.

به‌تدریج راهپیمایی گسترده‌ای در تبریز شکل گرفت و کار به درگیری انجامید که باعث شهادت تعدادی از اهالی تبریز شد.  آمار ساواک درباره این روز چنین است: “۵۸۱ نفر دستگیر، ۹ نفر کشته، ۱۱۸ نفر زخمی. ۳ دستگاه تانک، ۲ سینما، یک هتل، کاخ جوانان، حزب رستاخیز و تعدادی اتومبیل شخصی و دولتی به آتش کشیده شدند “.

قیام به حدی گسترده شد که تقریباً تمام تبریز در حال درگیری بود. آن‌گونه که شهر از کنترل دولت خارج شد. تا این­که حوالی ظهر به دستور آزموده، استاندار آذربایجان ارتش برای سرکوب مردم وارد عمل شد و شماری از مردم را به شهادت رساند. استفاده از ارتش یکی دیگر از اشتباهات فاحش رژیم بود که فاصله دولت و ملت را افزایش داد و بر عمق تنفر مردم از شاه و رژیمش افزود.

چهارراه تپه‌لی­باغ، میدان قطب، میدان باغ گلستان، بلوار دانشگاه، مقابل حزب رستاخیز و خیابان امین و… ازجمله مناطقی بود که ضرب‌وجرح مردم در آنجا به وقوع پیوست. بعدازظهر تظاهرات مردم تااندازه‌ای فروکش کرد اما شهر تا ساعت ۱۲ شب همچنان درگیری و صدای گلوله‌ها می‌آمد و حکومت‌نظامی برقرارشده بود.

بعد از وقوع قیام تبریز تا سال ۵۷، باز تبریز دچار تعطیلی و بعضاً نیمه تعطیل بود. البته بعد از ۲۹ بهمن، علمای منطقه با صدور اعلامیه‌هایی از مردم خواستند که کسب‌وکار خود را از سر بگیرند تا مرکز استان دچار رکود اقتصادی نگردد. مردم هم دعوت را اجابت کردند و بازار و تجارت‌خانه‌ها بازگشایی‌شده ولی مجدداً و به اندک بهانه‌ای مغازه‌ها تعطیل می‌شد و بازاریان اعتصاب می‌کردند.

قیام مردم تبریز زنگ خطر مجددی برای رژیم بود. به دنبال این قیام، رژیم شاه با تمام توان سعی کرد از هر راهی قیام مردم را خدشه‌دار کند و نهضت را از مسیرش منحرف نماید. به همین جهت دستگاه تبلیغاتی رژیم، قیام مردم تبریز را به مارکسیست‌های اسلامی، کمونیست‌ها و بیگانگان که از خارج مرز واردشده‌اند نسبت داد.

بعد از قیام دولت مرکزی چند هیئت برای رسیدگی به تبریز آمد، همچنین جمشید آموزگار، نخست‌وزیر وقت، با یک هیئت،‌ روز سوم اسفند ۵۶ به تبریز آمد و در مقابل بانک ملی مرکز، در میدان بانک ملی برای مردم سخنرانی کرد.

دولت جمشید آموزگار، طغیان مردم تبریز را برانگیخته­ دست بیگانگان شمرد و اعلام کرد که در میان آشوبگرآن‌یک‌تن هم تبریزی واقعی نبوده است. دولت حتی می‌خواست جنبه­  قوی مذهب را در قیام مردم تبریز نادیده بگیرد.

شاه در مصاحبه‌ای با خبرنگاران بی‌بی‌سی گفت: «شورش‌های قم و تبریز نتیجه اتحاد نامقدس بین کمونیست‌های اسلامی و اشخاص بسیار مرتجع است». شاه همچنین در واکنش به این قیام مأموران ساواک را توبیخ و تنبیه نمود و همچنین استاندار آذربایجان، سپهبد اسکندر آزموده را به علت عدم پیش‌بینی و سرکوب نکردن قیام برکنار و به‌جای او ارتشبد شفقت را انتخاب نمود.

مجلس دوره­ ۲۴ شورای ملی که اکثر نمایندگانش وابسته به دربار بودند، طبق نشست‌هایی که تشکیل دادند، درنهایت به این نتیجه رسیدند که قیام تبریز از سوی خارجیان هدایت‌شده است.

در طرف مقابل، امام خمینی در پیام مهمی که به مناسبت قیام خونین ۲۹ بهمن تبریز در ۸ اسفند ۱۳۵۶ خطاب به مردم آذربایجان فرستادند، فرمودند:

«سلام بر اهالی شجاع و متدین آذربایجان عزیز، درود بر مردان برومند و جوانان غیرتمند تبریز. درود بر مردانی که در مقابل دودمان بسیار خطرناک پهلوی قیام کردند و با فریاد مرگ بر شاه خط بطلان بر خرافی گوئی‌های او کشیدند. زنده باشند مردم مجاهد عزیز تبریز که با نهضت عظیم خود مشت محکم بر دهان یاوه‌گویانی زدند که با بوق‌های تبلیغاتی انقلاب خونین استعمار را که ملت شریف ایران با آن صد درصد مخالف است انقلاب سفید شاه و ملت می‌نامند و این نوکر اجانب و خودباخته مستعمرین را نجات‌دهنده کشور می‌شمارند. …»

«من نمی‌دانم با چه زبانی به اهالی محترم تبریز و به مادران داغ‌دیده و پدران مصیبت کشیده تسلیت بگویم؟ با چـه بیان ایـن قتل‌عام‌های پی‌درپی را محکوم کنم؟ من از مقدار جنایات و عدد مقتولین و مجروحین اطلاع صحیح ندارم ولی از بوق‌های تبلیغاتی معلوم می‌شود که جنایت‌ها بیش از تصور ما است. با این وصف شاه افراد پلیس را که به قتل‌عام به‌دلخواه او دست نزده‌اند به محاکمه می‌خواهد بکشد. خاطره بسیار اسف‌انگیز قم هنوز ما را در رنج داشت که فاجعه بسیار ناگوار تبریز پیش آمد که هر مسلمی را رنج داد و ما را به سوگ نشاند.

من به شما اهالی معظم آذربایجان نوید می‌دهم، نوید پیروزی نهائی. شما آذربایجانیان غیور بودید که در صدر مشروطیت برای کوبیدن استبداد و خاتمه دادن به خودکامگی و خودسری سلاطین جور به پا خواستید و فداکاری کردید. تاریخ مشروطیت به یاد ندارد که این‌چنین مجلس سنا و شورا اهالی محترم و متدین آذربایجان را مشتی اوباش و بی‌دین معرفی کنند. از مجلسی که دست‌نشانده شاه است بیش از این توقع نیست.

اکنون بعدازآن‌همه کشتار و جنایات تبریز و آن‌همه خون‌خواری‌های شاه مشتی سازمانی را با کارگرانی مجبور، با سرنیزه در گوشه و کنار کشور به راه انداخته تا با عربده کشیدن و به نفع دستگاه خیانت و جنایت تظاهرات به راه انداختن می‌خواهند لکه‌های ننگ را از سروصورت این مستبد خون‌خوار شستشو کنند. غافل از آن‌که با آب زمزم و کوثر هم محو نخواهد شد. تاریخ رنج‌های ملت و ستمکاری و جنایات این پدر و پسر را ضبط کرده و در فرصتی منتشر خواهد کرد. …»

«با خواست خداوند قهار اکنون در تمام کشور صداهای ضد شاهی بلند است و بلندتر خواهد شد و پرچم اسلام بر دوش روحانیون ارجمند برای انتقام از این ضحاک زمان به اهتزاز خواهد درآمد و ملت اسلام یکدل و یک‌جهت به‌پاس از مکتب حیات‌بخش قرآن آثار این رژیم ضد اسلامی را محو خواهد کرد الیس الصبح بقریب؟»

13901128000362_PhotoL

قیام گسترده مردم تبریز و قتل‌عام آن بازتاب وسیعی در محافل روحانی و غیرروحانی داشت. مراجع و آیات حوزه علمیه قم اولین مقامات روحانی بودند که در این خصوص با اعلامیه و تلگراف موضع‌گیری نمودند.

تظاهرات تبریز و کشتار مردم بی‌دفاع آن شهر، بازتاب وسیعی در شهرهای ایران داشت. سایر علما و روحانیون قم، تهران و مشهد با صدور اعلامیه‌هایی چهلم شهدای تبریز را عزای عمومی اعلام کردند. به همین مناسبت در شهرهای تهران، اصفهان، آبادان، آباده، قزوین، کاشان، بابل، تبریز، جهرم و یزد تظاهرات ضد شاه صورت گرفت.

در روز ۱۰ فروردین ۱۳۵۷ در شهرهای مذکور بار دیگر میان پلیس و مأمورین مسلح درگیری‌هایی رخ داد و جمعی مقتول و مجروح و بازداشت شدند. شهر یزد در چهلم شهدای تبریز در این درگیری و حمله پلیس و مقاومت قهرمانانه سهم بیشتری داشت. درواقع چهلم شهدای تبریز در یزد، فاجعه دیگری بود که پس از فاجعه قم و قیام خونین مردم تبریز روی داد.

به دنبال اطلاع از حوادث ناگوار یزد و شهرهای دیگر در ۲۰ فروردین زندانیان سیاسی قزل‌حصار اعتصاب غذا کردند و دانشجویان دانشگاه تهران، اصفهان، پلی‌تکنیک و ملی دست به تظاهرات زدند. در ۲۳ فروردین دانشجویان دانشگاه تبریز به‌عنوان همبستگی با دانشجویان تهران تظاهرات کردند که طی آن‌یک دانشجو به شهادت رسید.

در سایر شهرستان‌ها نیز اوضاع متشنج و مردم در اضطراب به سر می‌بردند و بیش‌ازپیش بر خشم آن‌ها نسبت به رژیم می‌افزود. امام خمینی که نهضت فراگیر و یکپارچه مردم ایران را رهبـری می‌کردند با بیانات روشنگرانه خود، پیوسته مردم را به ادامه نهضت دعوت می‌کردند.

جمع بندی

انقلاب اسلامی رودخانه خروشانی است که فراز و نشیب‌های زیادی دارد، یکی از این فراز و نشیب‌ها قیام ۲۹ بهمن تبریز بود.

این قیام یکی از حلقه‌های زنجیره تشدید روند انقلاب اسلامی است که ارتباط ناگسستنی با قیام مردم قم و قیام حماسه‌آفرینان یزد و جهرم دارد که سرانجام این قیام‌ها باعث به ثمر نشستن حکومت جمهوری اسلامی و از بین رفتن ظلم و جور رژیم شاه گردید.

نتایج قیام تبریز موضوع مشترک همه این قیام‌هاست که به مواردی از آن اشاره می‌شود:

– آشکار گردیدن واقعیت سیاست حداکثر آزادی شاه و حقوق بشر کارتر.

– رودررو قرار گرفتن مردم نه‌تنها با حکومت بلکه با اساس سلطنت و نهاد رژیم، به‌طوری‌که بعد از قیام مردم قم و تبریز شعار «مرگ بر شاه» در اکثر شهـرهای ایران داده می‌شد. بنا بر نقل برخی از منابع در تبریز بود که برای اولین بار شعار «مرگ بر شاه» شنیده شد.

ـ مقبولیت و محبوبیت روزافزون زعامت سیاسی و مذهبی امام خمینی، همان چیزی که رژیم برای مقابله با آن به نشر مقاله توهین‌آمیز دست یازیده بود.

ـ دشمنی و مبارزه با امپریالیسم آمریکا و عوامل وابسته به صهیونیسم جهانی در ابعاد سیاسی، اقتصادی و اجتماعی

ـ قیام ۲۹ بهمن تبریز راهگشای قیام بعدی مردم دیگر شهرها شد و شاه این واقعیت را دریافت که اگر در قیام قم با چند هزار طلبه طرف بود، اینک با تعداد بی‌شماری از مردم طرف است که علمای خود را بر رهبری شاه ترجیح می‌دادند.

تداوم انقلاب ـ کشتاری که در تبریز صورت گرفت، فرصت را برای برگزاری مراسم سوگواری چهلمین روز درگذشت کشته‌شدگان مهیا ساخت.

نهضتی که پس از قیام قم در تبریز تداوم‌یافته بود از حرکت بازنایستاد و این خـود پایه‌گذار سوگواری‌های بعدی شد، چون در هر اعتراض تازه عده دیگری کشته می‌شدند، سلسله ناگسستنی از چنین مبارزات به وجود آمد.

تقارن چهلم شهدای تبریز با هجوم نیروهای اسرائیل به جنوب لبنان و شهادت تعداد زیادی از مسلمانان لبنان و بازتاب گسترده آن در ایران، ارتباط آرمانی هرچه بیشتر مردم ایران و لبنان و فلسطین را فراهم آورد، ازاین‌رو علما و روحانیون عید سال ۱۳۵۷ را تحریم نمودند.

سرانجام ظهور سلسله قیام‌های مردم در جای‌جای ایران در گرامیداشت شهدای تبریز، یزد، جهرم و اهواز و… باعث گسترش نهضت و افشای بیشتر جنایات شاه و رودررویی مأموران رژیم و درگیری با آن‌ها و درنتیجه نفرت و انزجار بیشتر مردم نسبت به شاه به‌عنوان عامل اصلی ظلم و جور گردید.

اهمیت مذهبی ـ سیاسی چهلم‌ها در تاریخ انقلاب اسلامی بسیار بارز می‌باشد و درواقع زنجیرهای از رویدادهاست که این وقایع مقدماتی را به مرحله اوج نهضت یعنی انقلاب پیروزمند ۲۲ بهمن ۵۷ متصل ساخت.


Galaxy S7 - 944 x 150

این خبر را به اشتراک بگذارید :