تبریز را همواره به بازار، صنعت، تجارت و پیشگامی در توسعه اقتصادی ایران میشناسند. شهری که در گذر تاریخ، بسیاری از جریانهای اقتصادی و صنعتی کشور از آن آغاز شده و نام آن با کارآفرینی، تولید و نوآوری گره خورده است.
ثبت و روایت این پیشینه، ضرورتی است که سالها مورد تاکید پژوهشگران و فعالان اقتصادی قرار داشته و اکنون در قالب مجموعه «تاریخ اقتصادی تبریز» در حال تحقق است. این مجموعه قرار است بخشی از حافظه تاریخی اقتصاد این شهر را برای نسلهای آینده ماندگار کند.
جلد نخست این مجموعه با عنوان «تاریخ اطاق تبریز» حاصل چند سال پژوهش و بررسی اسناد تاریخی است و علاوه بر روایت شکلگیری اتاق بازرگانی تبریز، نقش شخصیتها، خانوادهها و جریانهای اثرگذار در توسعه تجارت و صنعت این شهر را بازگو میکند.
آیین رونمایی از این اثر با حضور مسئولان، استادان دانشگاه، پژوهشگران، نویسندگان و فعالان اقتصادی برگزار شد و سخنرانان، این کتاب را گامی مهم در مستندسازی تاریخ اقتصادی تبریز و پاسداشت هویت صنعتی و تجاری این شهر دانستند.
تبریز، مدرسهای بزرگ برای فرهنگ کار، اندیشهورزی، تجارت، صنعت و مسئولیت ملی
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی روز دوشنبه در آیین رونمایی از کتاب «تاریخ اطاق تبریز»، اظهار کرد: آیین امروز تنها رونمایی از یک کتاب نیست، بلکه فرصتی ارزشمند برای پاسداشت تاریخ، هویت و سرمایههای ماندگار فرهنگی و اقتصادی تبریز است.
نعمتالله پایان افزود: تبریز، این شهر دیرپای فرهنگ، تجارت و صنعت، از دیرباز دروازهگشای ایران به جهان و پیونددهنده شرق و غرب بوده و در کوچههای آن همواره صدای قلم و مدرسه در کنار ضربآهنگ کارگاهها و کارخانهها شنیده شده است.
وی ادامه داد: صنعت تبریز برآمده از همت مردمانی است که تولید را با تعهد درآمیختند و چرخ توسعه ایران را به حرکت درآوردند. اگر ایران را پیکری واحد بدانیم، تبریز یکی از بازوان توانمند آن است که در روزهای دشوار، آبادانی و استقلال کشور را بر دوش کشیده و پرچم پیشرفت و نوآوری را برافراشته است.
پایان، تبریز را مدرسهای بزرگ برای فرهنگ کار، اندیشهورزی، تجارت، صنعت و مسئولیت ملی توصیف کرد و گفت: این شهر، درس سربلندی ایران را نسل به نسل به یادگار گذاشته است.
وی با بیان اینکه اتاق تبریز همواره کانون همافزایی، اعتمادسازی، گفتوگو و مشارکت بوده است، افزود: کتاب «تاریخ اطاق تبریز» تلاشی ارزشمند برای مستندسازی این میراث گرانسنگ است و یادآور میشود که توسعه اقتصادی، جدا از فرهنگ، هویت و حافظه تاریخی جامعه نیست.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی از انتشارات ستوده به عنوان نهادی فرهنگی در مسیر صیانت از هویت تبریز و ناشر این کتاب یاد کرد و گفت: زندگی استاد جلالی، ناشر این مجموعه، با فرهنگ و خدمت گره خورده است.
تلاش ما، روایت تاریخ برای نسلهای آینده بود
نایب رئیس اتاق بازرگانی تبریز نیز در ادامه گفت: در مدیریت کنونی اتاق بازرگانی به دنبال تحول در نگرش و رفتار این نهاد با سابقه 170 ساله بودیم.
مسعود بنابیان افزود: تلاش کردیم به جای روایتسازی، واقعیتها را در این کتاب ثبت کنیم تا هویت اتاق بازرگانی برای نسل امروز و آینده تبیین شود و بستری برای آیندهسازی و عبرتآموزی فراهم آید.
وی با ابراز تاسف از آشنایی اندک نسل جوان با شخصیتهای تاریخی، گفت: متاسفانه بسیاری از جوانان، عباسمیرزا را نمیشناسند و تفاوت او را با ایرجمیرزا نمیدانند، در حالی که این روایتها میتواند برای جامعه راهگشا باشد.
بنابیان ادامه داد: تلاش ما در این کتاب، روایت تاریخ برای نسلهای آینده بود تا بدانند این جوانان بودند که اتاق بازرگانی و جریان اقتصادی تبریز را به عنوان یک قطب اقتصادی شکل دادند.
وی با اشاره به پویایی همیشگی اقتصاد و صنعت تبریز، اظهار کرد: این جایگاه حاصل تلاش شبانهروزی افرادی است که اعتبار و آبروی خود را برای توسعه این شهر گذاشتند و سرمایه اجتماعی بزرگی برای آذربایجان ایجاد کردند که مطالعه تاریخ و درس گرفتن از آن، راه نجات جامعه است.
جلو دوم؛ «تاریخ صناعت تبریز» و جلد سوم؛ «تاریخ 500 ساله تجارت تبریز»
محرم پور دبیر اتاق بازرگانی تبریز نیز اظهار کرد: تدوین کتاب تاریخ اطاق تبریز، با تشکیل شورای سیاستگذاری آغاز شد. اتاق تبریز از یک فرد به یک نهاد تبدیل شده و نزدیک به ۱۷۰ سال با فرهنگ و مسئولیت اجتماعی پیوند خورده و به فعالیت خود ادامه داده است.
وی افزود: جلد دوم مجموعه «تاریخ اقتصاد تبریز» با عنوان «تاریخ صناعت تبریز»، روایتگر 150 سال فعالیت صنایع تبریز بهزودی منتشر میشود و جلد سوم ونهایی نیز با عنوان «تاریخ ۵۰۰ ساله تجارت تبریز» منتشر خواهد شد.
محرمپور از وجود ۶۵ هزار نسخه تاریخی و سه هزار جلد کتاب، برخی با قدمتی بیش از ۱۰۰ سال، در اتاق بازرگانی تبریز خبر داد و گفت: پس از انتقال بخش اداری به ساختمان جدید، ساختمان فعلی اتاق به موزه صنعت و تجارت تبریز تبدیل خواهد شد.
«تاریخ اطاق تبریز» شصتوهشتمین اثر انتشارات ستوده در موضوع تاریخ تبریز
ناشر انتشارات ستوده نیز اظهار کرد: «تاریخ اطاق تبریز» شصتوهشتمین اثر این انتشارات درباره تاریخ تجارت و منطقه تبریز است و تاکنون آثاری درباره مدارس، بازار و خاندانهای تاثیرگذار تبریز منتشر کردهایم.
سعید جلالی ادامه داد: جلد سوم این مجموعه با عنوان «تجارت ۵۰۰ ساله تبریز» از معدود کتابهایی است که تاریخ تجارت این شهر را از دوران نادرشاه تا امروز روایت میکند و در مسیر روایت این سالها، به رویدادها و شخصیتهای تاثیرگذار تاریخ تبریز نیز پرداخته خواهد شد.
صدای تجارت و کسبوکار از سدههای دور در تبریز شنیده میشود
نویسنده کتاب «تاریخ اطاق تبریز» نیز با اشاره به نخستین آشنایی خود با نام تبریز، گفت: ۳۰ سال پیش، هنگام جستوجوی نام خود در میان نتایج کنکور، نامم را در کنار نام شهر تبریز دیدم؛ شهری که از کودکی با نام همسایگان تبریزی، قصههای صمد بهرنگی، شعرهای پروین و شهریار با آن آشنا شده بودم.
محمدسعید کرمزاده افزود: تصور ذهنی من از تبریز با واقعیت آن متفاوت بود و عظمت صنعت، بازار و هویت اقتصادی این شهر تنها با حضور در تبریز قابل درک بود.
وی ادامه داد: بازار، روح تبریز و هویت اقتصادی آن، شاخصترین ویژگی این شهر بود. اگرچه در روایتهای تاریخی، همواره از سیاست، مشروطه، شاعران و ادیبان سخن گفته میشد، اما تاجران و صنعتگران کمتر دیده شده بودند.
کرمزاده اظهار کرد: صدای تجارت و کسبوکار از سدههای دور در تبریز شنیده میشد و زنگ کاروانهای تجاری همواره در این شهر طنینانداز بود. پیچیدهترین فعالیتهای صنعتی نیز در تبریز انجام میشد، اما در سکوت و فراموشی. فعالیت حرفهای من در روزنامهنگاری، در نهایت به روایتگری تاریخ صنعتگران و تاجران تبریز منجر شد.
وی با اشاره به دشواریهای پژوهش در نگارش این کتاب، افزود: در مسیر نگارش این اثر، متاسفانه بخشی از آرشیوهای ارزشمند از بین رفته بود و هر صفحه کتاب، حاصل کنار هم قرار گرفتن اسناد پراکنده از نقاط مختلف کشور است تا تصویری شایسته از آغاز فعالیت اتاق تبریز ارائه شود.
وی ادامه داد: آخرین مقصد پژوهش، آرشیو وزارت امور خارجه بود؛ جایی که به صورت اتفاقی، سند مربوط به قدمت ۱۷۰ ساله اتاق تبریز در پرونده اداری «میرزا عباس» پیدا شد. پس از طی مراحل اداری، تنها ۱۰ برگ از پرونده در اختیار ما قرار گرفت که سند اصلی در میان آنها نبود، اما با پیگیریهای بعدی سرانجام این سند نیز به دست آمد.
اتاق تبریز، روزگار پرفراز و نشیبی را پشت سر گذاشته است
نویسنده و تاریخنگار تبریزی نیز در این مراسم اظهار کرد: در سالهای اخیر کتابهایی درباره خاندانهای بازرگانپیشه تبریز از جمله خانوادههای توکلی و خوییها منتشر شده است که جای قدردانی دارد.
رحیم رئیسنیا افزود: بر اساس اسناد موجود، قدمت اتاق تبریز به ۱۷۰ سال میرسد، هرچند پیش از آن نیز مقدماتی برای شکلگیری این نهاد وجود داشته است. همانگونه که تبریز در طول تاریخ همچون جزیرهای در برابر طوفانها ایستادگی کرده، اتاق تبریز نیز چنین روزگار پرفراز و نشیبی را پشت سر گذاشته است.
وی با قدردانی از عوامل تهیه این کتاب، افزود: در تدوین این اثر از اسناد خانوادگی که نسل به نسل حفظ شدهاند، به عنوان منابع ارزشمند استفاده شده و تصاویر آن، بخشی از دنیای گذشته تبریز را به نمایش میگذارد.
وی با اشاره به سه سال زمان صرف شده برای نگارش این کتاب، اظهار امیدواری کرد: خاندانهای دیگری که اسناد تاریخی در اختیار دارند نیز برای تدوین آثار مشابه جهت معرفی و شناساندان تاریخ تبریز و خاندانهایی که نقش پررنگی در آن داشتهاند، همکاری کنند.
استاد جامعهشناسی نیز اظهار کرد: کتاب اطاق تبریز تنها روایتگر تاریخ تجارت و صنعت نیست، بلکه بخشی از فراز و فرودهای این سرزمین و تلاشی برای آری گفتن به زندگی در روزگار دشوار است.
مسعود فراستخواه افزود: تاریخ اطاق تبریز، روایت عاملیت ساکنان این سرزمین زخمی است و جامعه ما بیش از هر زمان دیگری به روایت موفقیتها و شکستهای خود نیاز دارد.
وی ادامه داد: داستان اطاق تبریز، داستان عاملان ایرانی در قالب خانوادهها و افراد اثرگذاری همچون خاندانهای برقلامع، ممقانیان، سراییاقدم، نیکپی و افتخار سادات است. روایت، از حافظه جمعی جامعه مراقبت میکند و این روایتها به ما کمک میکند در دل محدودیتها، امکانهای تازه را پیدا کنیم.
وی گفت: در ایران داستانهای بلندی از کسبوکارهای خانوادگی وجود دارد و داستان اطاق تبریز از زمانی آغاز شده که گروهی از انسانها با اتکا به توان خود، کنار هم قرار گرفتند، اندیشههایشان را به اشتراک گذاشتند و حلقههای کوچک همکاری را شکل دادند.
این استاد جامعهشناسی، پنج قابلیت مشترک در بنیانگذاران تجارت و اتاق تبریز را شامل قابلیتهای شناختی و مهارتی، اجرایی و فعالیتی، فنی و تکنیکی و رسانهای، تعاملی و ارتباطی و همچنین انگیزشی، هیجانی و عاطفی برشمرد.
فراستخواه با تاکید بر اینکه بخش بزرگی از مشکلات کشور ناشی از ضعف در قابلیتهای اجرایی است، گفت: ایدههای خوبی در کشور وجود دارد، اما کمبود توان اجرایی یکی از چالشهای اصلی است. در تاریخ ایران، عاملیت انسانها از ساختارها مهمتر بوده است زیرا ساختارها بارها از بین رفتهاند اما انسانها دوباره آنها را ساختهاند و تنها نهادی که تا امروز پایدار مانده، نهاد انسان است. خاندانها نیز در دورههای مختلف تاریخی، از جمله در زمان حمله مغول، توانستهاند با وجود ناپایداری نهادها، تداوم خود را حفظ کنند.
وی افزود: تمدن ایران و تبریز، تمدن ترکیب خلاقانه دستاوردهای جهان با ابتکار و خیال ایرانی است همانگونه که دستاوردهای خوارزمی نیز حاصل تلفیق دانشهای پیشین و نوآوریهای او بود.
رونمایی از کتاب «تاریخ اطاق تبریز» را میتوان آغاز پروژهای برای ثبت و بازخوانی حافظه اقتصادی این شهر دانست. پروژهای که قرار است با انتشار جلدهای بعدی، تاریخ صنعت و تجارت تبریز را در قالب مجموعهای مستند روایت کند و در کنار راهاندازی موزه صنعت و تجارت، بخشی از میراث اقتصادی و اجتماعی این شهر را برای نسلهای آینده ماندگار سازد.
